شکل طبیعی سر نوزاد چگونه است و چه زمانی باید نگران شد

شکل طبیعی سر نوزاد دایره کامل نیست بلکه بیضی است، و دو طرف سر باید شبیه هم باشند. صافی یا قرینه نبودن خفیفی که ظاهر نوزاد را تغییر نمی دهد درمان لازم ندارد. دو حالت هست که باید به پزشک بگویید. یکی سری که از همان روز اول بد شکل بوده و همان مانده، و دیگری سری که روز اول سالم بود و بعد کم کم یک طرفش صاف شده. برای سری که بعد از تولد صاف شده بهترین زمان تشخیص کم تر از سه ماهگی است. پس اگر چنین چیزی می بینید همین حالا به پزشک نشان بدهید.

پایین تر می بینید که خودتان در خانه از بالای سر باید به چه چیزی نگاه کنید. بعد معلوم می شود کدام صافی طبیعی است و کدام یکی را باید به پزشک گفت. آخرش هم اگر شکل سر فرزندتان با چیزی که اینجا می خوانید فرق داشت، قدم بعدی چیست؟

سر نرمال نوزاد دقیقا چه شکلی است

تصویر ذهنی خیلی از والدین از سر نوزاد یک دایره است. وقتی سر فرزندشان را می بینند، همین تصویر ذهنی باعث نگرانی می شود. سر نرمال نوزاد دایره کامل نیست. بیضی است.

معیار ساده تری هم وجود دارد. دکتر طاهر بابایی در توضیح همین موضوع می گوید سر نوزاد یک بیضی است و اگر آن را به چهار قسمت تقسیم کنیم، قسمت های کنار هم باید شبیه هم باشند. هر حالتی جز این، بد شکلی سر است. یعنی سوال درست این نیست که سر گرد است یا نه. سوال درست این است که دو طرف با هم می خوانند یا نه.

بد شکلی سر نوزاد سه حالت دارد. یکی صاف شدن پس سر (براکی سفالی). دیگری قرینه نبودن یک طرف سر (پلاژیوسفالی). سومی سر کشیده و باریک (اسکافوسفالی).

خودتان در خانه چگونه سر نوزاد را بررسی کنید

بیش تر والدین سر نوزاد را از روبرو نگاه می کنند و همین باعث می شود صاف شدن یک طرف را دیر ببینند. زاویه درست، نگاه کردن از بالای سر است. نوزاد را در آغوش بگیرید یا روی پشت بخوابانید. بعد از بالا و در نور کافی و بدون کلاه به شکل کلی سر نگاه کنید.

به صورت هم نگاه کنید. اگر چشم ها و ابرو ها و لپ ها و گوش های نوزاد با هم قرینه نیستند، یکی از علت هایش می تواند بد شکلی سر باشد.

از بالای سر به چهار چیز نگاه کنید:

1. آیا یک طرف پس سر از طرف دیگر صاف تر است
2. آیا یک طرف پیشانی از طرف دیگر جلو تر آمده
3. آیا دو گوش در یک راستا هستند یا یکی جلو تر از دیگری است ۴. آیا شکل کلی سر به بیضی نزدیک است یا نه

آن چیزی که با چشم معلوم نمی شود

نگاه کردن از بالا به شما می گوید چیزی هست یا نیست ولی مقدارش را نمی گوید. چشم والد عدد به دست نمی دهد و چشم آموزش دیده هم همین طور. برای همین دو نفر می توانند به یک سر نگاه کنند و یکی بگوید جزئی است و دیگری بگوید زیاد.

در معاینه حضوری کار دیگری انجام می شود. پزشک چند محیط از سر را با متر می گیرد، اختلاف دو طرف سر را اندازه می گیرد و نسبت پهنای سر به طول آن را حساب می کند. عددی که از این اندازه گیری ها بیرون می آید مشخص می کند بد شکلی خفیف است یا شدید. یک چیز دیگر هم در معاینه معلوم می شود که والد معمولا آن را جدا حساب می کند. شکایت بسیاری از والدین برجستگی یا پهن شدن یک طرفه گوش فرزندشان است، در حالی که در اکثر مواقع علت این اتفاق بد شکلی سر است.

کدام حالت طبیعی است و کدام نیاز به بررسی دارد

تصمیم درباره یک نوزاد مشخص را پزشک با معاینه می گیرد. آنچه در ستون راست آمده، همان چیزی است که ارزش گفتن به پزشک را دارد.

طبیعی است:

• بیضی بودن سر، چون سر نرمال دایره کامل نیست
• صافی خفیفی که ظاهر نوزاد را تغییر نداده، چه دو طرف باشد چه یک طرف
• شبیه بودن دو طرف سر، حتی وقتی سر کاملا گرد نیست

به پزشک بگویید:

• صافی یا قرینه نبودنی که ظاهر نوزاد را تغییر داده است
• سری که از روز اول بد شکل بوده و همان مانده است
• برجستگی طناب مانندی که روی خط درز سر لمس می شود
• سری که هر روز بد شکل تر می شود یا با گذشت زمان بهتر نمی شود
• قرینه نبودن دو طرف صورت یا گوش ها

صاف شدن سر بعد از تولد با بسته شدن زود هنگام درز فرق دارد

دو حالت متفاوت وجود دارد که شکل سر را عوض می کنند و راه درمانشان یکی نیست. مهم ترین چیزی که این دو را از هم جدا می کند، زمان است.

وقتی درز جمجمه زود تر از موعد بسته شده (کرانیوسینوستوز)، سر نوزاد از همان روز اول بد شکل است و همان طور می ماند. یعنی خود این که شکل سر از روز اول در محدوده طبیعی نبوده، یک نشانه است. بهترین زمان تشخیص بسته شدن زود هنگام درز هم همان روز های اول است.

وقتی سر نوزاد روز اول سالم بوده و بعد کم کم یک طرفش صاف شده، علتش این است که مدت ها روی یک نقطه فشار مانده. بهترین زمان تشخیص سری که بعد از تولد صاف شده، کم تر از سه ماهگی است. از بالای سر یک تفاوت دیگر هم دیده می شود. وقتی سر بعد از تولد صاف شده گوش سمت صاف شده جلو تر است، و وقتی درز زود تر بسته شده گوش همان سمت عقب تر می افتد. سری که بعد از تولد صاف شده با تغییر وضعیت بهتر می شود ولی اینکه در یک نوزاد مشخص چطور پیش می رود با پیگیری پزشک معلوم می شود.

لمس کردن هم بخشی از همین فرق گذاشتن است. رشد جمجمه از محل درز ها اتفاق می افتد و این درز ها نباید پیش از شش ماهگی بسته شوند. یک استثنا دارد و آن درز وسط پیشانی است. این تنها درزی است که به شکل طبیعی بسته می شود و بسته شدنش بین سه تا نوزده ماهگی در محدوده طبیعی است. بسته شدن همین درز پیش از سه ماهگی طبیعی نیست. برجستگی طناب مانندی که روی خط درز لمس می شود هم از همان چیز هایی است که پزشک باید ببیند و معنایش را او تعیین می کند.

گزارش بالینی آکادمی اطفال آمریکا هم می گوید همین بد شکلی هایی که بعد از تولد ایجاد می شوند با گرفتن شرح حال و معاینه بالینی به راحتی تشخیص داده می شوند. تشخیص زود گزینه های بیش تری در اختیار پزشک می گذارد و هر چه دیر تر مراجعه کنید، انتخاب های پزشک کم تر می شود. پس اگر شکل سر از روز اول در محدوده طبیعی نبوده، پیش از هر اقدامی به پزشک مراجعه کنید و منتظر نوبت بعدی نمانید.

آیا با بزرگ شدن خودش درست می شود

بیش تر والدین قبلا از یک نفر شنیده اند که خودش خوب می شود. این حرف کاملا بی پایه نیست ولی ناقص است. حدود ۵ تا ۱۰ درصد نوزادانی که سرشان بد شکل است، شکل سرشان تا سه یا چهار سالگی خود به خود درست می شود.

مشکل جای دیگری است. هیچ راهی وجود ندارد که از قبل بفهمیم فرزند شما جزء آن گروه هست یا نه. این عدد درباره همه نوزادان چیزی می گوید ولی درباره فرزند شما هیچ چیز را تعیین نمی کند.

یک نکته دیگر هم هست که گاهی با شکل سر قاطی می شود. اندازه دور سر نوزاد با شکل آن یکی نیست و مسیر بررسی خودش را دارد.

چند عادت ساده که فشار را از یک نقطه برمی دارد

وضعیت خواب نوزاد را بین راست و چپ عوض کنید. همیشه از یک طرف بغلش نکنید و شیر ندهید. در بیداری او را روی شکم بگذارید. کریر را هم در خانه طولانی استفاده نکنید. این روش ها تا سه ماهگی و نهایت چهار ماهگی کمک کننده اند. بعد از آن فقط پزشک با تجربه بالینی می تواند بگوید روش خانگی هنوز جواب می دهد یا نه.

سوال هایی که والدین در انجمن ها می پرسند

چه زمانی به پزشک مراجعه کنید

این نشانه ها را در اولین فرصت به پزشک بگویید:

1. صافی یا قرینه نبودن سر که ظاهر نوزاد را تغییر داده است
2. شکل سر از روز اول در محدوده طبیعی نبوده و همان مانده است
3. برجستگی طناب مانندی که روی خط درز سر لمس می شود
4. سر هر روز بد شکل تر می شود یا با گذشت زمان و تغییر وضعیت بهتر نمی شود
5. قرینه نبودن دو طرف صورت یا گوش ها
6. سری که کشیده و باریک است یا پیشانی که وسطش برجسته و مثلثی شده

بعضی نشانه ها دیگر ربطی به شکل سر ندارند و باید همان روز پزشک ببیند. ملاج برجسته و سفت در نوزادی که آرام و نشسته است. استفراغ جهنده، مخصوصا صبح و بدون اسهال. برگشتن چشم ها به سمت پایین. تشنج. بی حالی غیر عادی یا شیر خوردن ضعیف. گریه پر طنین و مداوم.

هیچ کدام از نشانه های شکل سر به تنهایی معنایش این نیست که فرزند شما مشکل جدی دارد ولی معنایش این است که یک نفر باید سرش را ببیند. با این اطلاعات، تصمیم درباره زمان مراجعه با شماست.

منابع

Identifying the Misshapen Head: Craniosynostosis and Related Disorders. Pediatrics, American Academy of Pediatrics, 2020. https://publications.aap.org/pediatrics/article/146/3/e2020015511/36647/Identifying-the-Misshapen-Head-Craniosynostosis

متن اصلی جمله ای که در بخش پنجم به آن استناد شده: «DP and DB are the most common head shape abnormalities encountered by primary care physicians; they are readily identified by conducting a history and clinical examination and do not usually require adjunctive imaging.»

نویسنده و بازبین علمی

دکتر طاهر بابایی

دانشیار ارتز و پروتز دانشگاه علوم پزشکی ایران
مدیر کلینیک ارتوپدی فنی رادین

لینکدین گوگل اسکالر مشاهده پروفایل دکتر

مسیر مراجعه و اطلاعات تماس در سایت کلینیک دکتر طاهر بابایی آمده است.