آناتومی جمجمه نوزاد، از استخوان ها تا ملاج و درز به زبان ساده

جمجمه نوزاد از چند صفحه استخوانی پهن ساخته شده که هنوز کاملا به هم نچسبیده اند. جایی که دو صفحه به هم نزدیک می شوند درز نام دارد و جایی که چند استخوان کنار هم می رسند ملاج، همان جای نرمی که روی سر نوزاد حس می کنید. دو ملاجی که با دست پیدا می شوند یکی جلوی سر است و یکی پشت سر. این جدا بودن استخوان ها طبیعی است، هم برای اینکه سر هنگام زایمان قالب بگیرد و از مسیر بگذرد و هم برای اینکه مغز بعد از تولد جا برای رشد داشته باشد. چون رشد جمجمه از همین درزها اتفاق می افتد، نرم بودن سر در ماه های نخست نشانه سلامت است نه ضعف.

پایین تر می بینید سر نوزاد از چه اجزایی ساخته شده و آن جای نرم دقیقا چیست، چرا سر در ماه های اول نرم و متحرک است، و کدام نشانه ها طبیعی اند و کدام یک را باید همان روز به پزشک نشان بدهید.

جمجمه نوزاد از چه چیزهایی ساخته شده

سر نوزاد یک استخوان یکپارچه مثل سر یک آدم بزرگ نیست. چند صفحه استخوانی پهن روی مغز را می پوشانند و هنوز مثل تکه های یک پازل که در جای خود قفل نشده باشند، کنار هم نشسته اند. همین است که به سر نوزاد آن حالت نرم و کمی متحرک را می دهد.

دو اصطلاح ساده کل ماجرا را روشن می کند. محلی که دو صفحه استخوانی به هم نزدیک می شوند درز نام دارد. محلی که چند استخوان به هم می رسند ملاج نام دارد. دو تا از این ملاج ها با دست پیدا می شوند، یکی جلوی سر و یکی پشت سر.

دکتر طاهر بابایی در ویدیوی بالا همین ساختار را نشان می دهد و همین دو اصطلاح را روی سر نوزاد از هم جدا می کند. اگر بخواهید بدانید یک سر کاملا طبیعی از بیرون چه شکلی است، آن را در صفحه شکل طبیعی سر نوزاد با جزئیات آورده ایم.

ملاج چیست و چرا آن جا نرم است

ملاج همان نقطه نرمی است که وقتی دستتان را آرام روی سر نوزاد می کشید زیر انگشت حس می کنید. زیر آن استخوان نیست و یک پرده محکم آن فاصله را پوشانده است.

منبع American Family Physician همین را به زبان ساده جمع می کند:

ملاج ها همان فاصله های پوشیده از پرده و بافت رشته ای هستند که هر جا بیش از دو استخوان جمجمه کنار هم قرار می گیرند پدید می آیند.

شایع ترین چیزی که والدها در مطب درباره این جای نرم می پرسند این است که آیا با دست زدن به آن به مغز آسیب می رسد. آنچه والد می بیند یک نقطه لخت و بی دفاع است. آنچه واقعا آنجاست پوست و یک لایه پرده محکم است. با مراقبت معمولی و محتاطانه از نوزاد، به این ناحیه آسیبی نمی رسد. شستن سر با شامپو و شانه کردن سبک هم جزو همان کارهای روزمره اند و لازم نیست موقع حمام از این ناحیه پرهیز کنید. اینکه این جای نرم کی بسته می شود بحث جداگانه ای است که در صفحه بسته شدن ملاج نوزاد کامل توضیح داده شده، و برای حالت خاص پشت سر هم صفحه ملاج پشت سر نوزاد را ببینید.

درزهای جمجمه و نقش آنها در رشد سر

خیلی از والدها این دو را جا به جا می فهمند. رشد جمجمه از محل درزها اتفاق می افتد، نه از ملاج. ملاج فقط یک نقطه روی سر است.

به همین دلیل باز بودن ملاج به معنی باز بودن درزهای جمجمه نیست. اگر ملاج باز باشد ولی یک درز زودتر از موعد بسته شده باشد، سر فضای رشد را از دست می دهد. آن وقت دو طرف سر قرینه رشد نمی کنند، شکل سر تغییر می کند و به مغز فشار می آید.

قاعده کلی این است که درزهای جمجمه نباید پیش از شش ماهگی بسته شوند. یک استثنای مهم وجود دارد که اگر آن را ندانید بی جهت نگران می شوید. درز وسط پیشانی (درز متوپیک) تنها درزی است که به شکل طبیعی همان ماه های اول شیرخوارگی بسته می شود. محدوده طبیعی بسته شدن این یک درز بین سه تا نوزده ماهگی است و در بررسی های سی تی اسکن حدود ۵۸.۸ درصد نوزادان پیش از یک سالگی این درز را بسته دارند.

پس بسته شدن درز وسط پیشانی بین سه تا نه ماهگی به خودی خود بیماری نیست و نباید نشانه مشکل خوانده شود. بسته شدن همین درز پیش از سه ماهگی بیرون از محدوده طبیعی است و باید پزشک آن را بررسی کند. بسته شدن زود هنگام هر کدام از درزهای دیگر هم موضوعی است که پزشک بررسی می کند و در صفحه کرانیوسینوستوز جداگانه به آن پرداخته ایم. مروری تازه در نشریه PRS Global Open نشان می دهد که درزهای اصلی جمجمه در نوزادی باز می مانند و سن های رایج در کتاب های درسی با یافته های سی تی اسکن امروزی به طور کامل نمی خوانند.

چرا سر نوزاد نرم و متحرک است

دو دلیل ساده پشت این نرمی هست. اول اینکه درزها اجازه می دهند جمجمه هنگام زایمان حرکت کند و قالب بگیرد تا از مسیر بگذرد. دوم اینکه همین درزها بعد از تولد اجازه می دهند مغز به سرعت رشد کند و جمجمه همراه آن جا باز کند.

در روزهای اول ممکن است لبه دو استخوان کمی روی هم بیفتد یا سر کمی قالب گرفته و کشیده به نظر برسد. این حالت معمولا موقتی است ولی زمان برطرف شدن آن برای هر نوزاد فرق می کند. ورمی که بزرگ تر می شود یا با بی حالی و شیر خوردن ضعیف همراه است، همان روز باید به پزشک نشان داده شود. تغییر شکلی که بعد از تولد و به تدریج پیدا شود موضوع جداگانه ای است.

چه چیزی طبیعی است و کی باید به پزشک مراجعه کرد

بیشتر چیزهایی که والد را نگران می کنند در محدوده طبیعی اند. جای نرم روی سر، خط درزی که زیر انگشت حس می شود، و کمی نامنظمی در روزهای اول همگی بخشی از ساختار سالم سر نوزاد هستند. سر طبیعی نوزاد یک بیضی است که دو طرف آن کم و بیش شبیه هم است.

با این حال چند نشانه هست که فرق دارند و بررسی می خواهند. شکل سری که از همان روزهای اول مشخصا غیرطبیعی باشد، خط برجسته و طناب مانند روی محل درز، و تغییر حال عمومی نوزاد از این دسته اند. تشخیص اینکه یک درز باز است یا بسته، از روی عکس یا لمس در خانه ممکن نیست و کار پزشک است. با این اطلاعات، تصمیم درباره اینکه کی سر نوزادتان را به پزشک نشان بدهید با خود شماست.

سوال هایی که والدها درباره جمجمه نوزاد می پرسند

سر نوزادم کی سفت می شود و مثل بزرگ ترها محکم می شود؟ سفت شدن سر یک روند تدریجی است و همراه با بسته شدن درزها در طول ماه ها و سال های بعد اتفاق می افتد. نرمی سر در ماه های اول طبیعی است و اینکه سر نوزاد کی سفت می شود را جداگانه توضیح داده ایم.

زیر انگشتم نبض می زند، این طبیعی است؟ حس کردن یک نبض آرام روی ملاج جلوی سر طبیعی است. حالت خود این ناحیه هم گاهی سوال می شود و برای دو حالت فرورفتگی ملاج نوزاد و برآمدگی ملاج نوزاد صفحه جدا داریم. ملاج برجسته و سفت در نوزادی که آرام است، همان روز باید به پزشک نشان داده شود.

خط برجسته ای که وسط سر حس می کنم چیست؟ اغلب همان محل طبیعی درز است. ولی اگر این خط برجسته و مثل طناب زیر انگشت حس شود، بهتر است پزشک آن را ببیند.

پیشانی نوزادم برجسته به نظر می رسد، طبیعی است؟ شکل طبیعی پیشانی نوزاد را در صفحه خودش آورده ایم. اگر پیشانی مثلثی با یک برجستگی در خط وسط دیدید، بهتر است پزشک آن را ببیند.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنید

بعضی نشانه ها یعنی همین امروز نوزاد را به پزشک یا اورژانس برسانید:

ملاج به شکل برجسته و سفت در نوزادی که آرام و در حالت نشسته است.

استفراغ پرتابی و شدید، به ویژه صبح ها و بدون اسهال.

منحرف شدن چشم ها به سمت پایین، طوری که سفیدی بالای مردمک دیده شود.

تشنج، بی حالی غیرعادی، شیرخوردن ضعیف یا گریه تیز و مداوم.

چند نشانه دیگر هم هست که فوری اما نه اورژانسی است و بهتر است طی چند روز پزشک آنها را ببیند:

خط برجسته و طناب مانند روی محل درز.

بسته یا بسیار کوچک شدن جای نرم جلوی سر پیش از شش ماهگی.

شکل سر که از روزهای اول مشخصا غیرطبیعی بوده یا رفته رفته بدتر می شود.

هیچ کدام از این نشانه ها را نباید از روی عکس یا حدس در خانه قضاوت کرد. اگر یکی از آنها را دیدید، همان را به پزشک نشان بدهید. مسیر مراجعه و اطلاعات تماس در سایت کلینیک ارتوپدی فنی رادین آمده است.

منابع

تعریف ملاج از American Family Physician، مقاله The Abnormal Fontanel. متن اصلی: Fontanels are the fibrous, membrane-covered gaps created when more than two cranial bones are juxtaposed. لینک

باز ماندن درزهای جمجمه در نوزادی از PRS Global Open، مقاله Gaining Closure، سال ۲۰۲۳. لینک

نویسنده و بازبین علمی

دکتر طاهر بابایی

دانشیار ارتز و پروتز دانشگاه علوم پزشکی ایران
مدیر کلینیک ارتوپدی فنی رادین

لینکدین گوگل اسکالر مشاهده پروفایل دکتر